Skip to content
De weg naar morgenochtend

Soms moet je je gedachten poetsen

De twaalfjarige Veertje leefde meer dan honderd jaar geleden. In die tijd stopten veel meisjes noodgedwongen met school om te gaan werken als dienstmeid. De weg naar morgenochtend gaat over de nacht voorafgaand aan Veertjes eerste werkdag. Het is een beeldverhaal, gevat in illustraties en tekstballonnen, dat Joke van Leeuwen creëerde ter herinnering aan haar oma, die ook zonder diploma’s door het leven ging. Beleeft Veertje de gebeurtenissen echt of droomt ze erover? 

Schipper mag ik overvaren
Veertje gaat naar bed en wordt kort daarna meegenomen door een mevrouw, die haar naar morgenochtend brengt. Ze ontmoet bijzondere mensen, die ze tegenkomt op opmerkelijke plekken, zoals een bar, een begraafplaats, een huis waaruit een boom groeit en een treinstation met zowel een slaap- als waakwagen. Tot slot neemt Veertje plaats in een boot en wordt ze naar de overkant geroeid door een ‘beurtschipper’.

‘“Schipper mag ik overvaren, ja of nee? Moet ik dan ook geld betalen, ja of nee?”
“Kom maar. Ik ben beurtschipper en het is nu jouw beurt.” […] “Je kunt mooi zingen. Zing nog wat voor me. Zing een liedje over vroeger.”
“Ik heb zo weinig vroeger.”
“Zing dan maar over later.”
“Daar weet ik de wijs nog niet van.”
“Ik ken ook een liedje. Schipper mag ik overgaan, ja of nee? Moet ik dan nog lang bestaan, ja of nee?”
“Is dat een oud liedje?”
“Ooit was het een nieuw lied en toen had het dezelfde woorden.”’

Stempels en giraffen
De verhaallijnen lopen kriskras door elkaar en de gebeurtenissen zijn voor meerdere interpretaties vatbaar. Diverse conflicten spelen zich af. Zo zijn er mannen die met elkaar op de vuist gaan in een bar en wordt Veertje stevig vastgepakt door een persoon die zich onder de grond verstopt op het kerkhof. Een onbekende jongen redt haar, maar manipuleert haar vervolgens om het huis in brand te steken, waar zijn ruziënde ouders inzitten. Veertjes geweten wordt meermaals op de proef gesteld.

Stempels spelen een belangrijke rol in het verhaal. Veertje moet er zoveel mogelijk verzamelen, maar waarom weet ze niet. Ook verschijnt er telkens een giraffe (haar lievelingsdier?) in diverse gedaantes. Het lijkt erop dat Veertje moeilijk afscheid kan nemen van haar kindertijd en bang is voor het nog onbekende arbeidsleven.

Filosofische gedachtekronkels
Van Leeuwen heeft een kunstwerk aan het literaire landschap toegevoegd, waarin tekst en beeld elkaar weldoordacht aanvullen. Abstractie en symboliek voeren de boventoon; daaronder is ruimte voor emotionele diepgang. De woordspelingen en filosofische gedachtekronkels zijn knap gevonden. De illustraties zijn experimenteel vormgegeven, vooral qua structuur, kleurcompositie en perspectief. Sommige beelden doen denken aan de stijl van Van Gogh.

Wie zijn ogen de kost geeft en het beeldverhaal grondig bestudeert, zal zich meer en meer verwonderen. Het boek roept veel vragen op, waarvan het gros onbeantwoord blijft. Dat maakt dat het werk waarschijnlijk het beste tot zijn recht komt als lezers ermee aan de slag gaan, bijvoorbeeld op school. Zo leent het zich uitstekend om met elkaar in gesprek of discussie te gaan tijdens filosofielessen en lessen Nederlands. Ook zouden de illustraties als inspiratie kunnen dienen in tekenlessen. Voor colleges geschiedenis is het interessant om vanuit een andere invalshoek te kijken naar hoe het leven van jonge vrouwen er meer dan een eeuw geleden uitzag.

Wijsheid zonder diploma’s
Sinds 1980 heeft Van Leeuwen vrijwel alle Nederlandse en Vlaamse literaire prijzen in ontvangst genomen. De auteur, illustrator, dichter en performer ontving voor haar oeuvre de Theo Thijssenprijs, de Gouden Ganzenveer én de Constantijn Huygensprijs. Dat ze na zoveel jaren vakmanschap nog steeds kan verrassen, bewijst de Haagse duizendpoot met De weg naar morgenochtend. De belangrijkste boodschap uit het boek? ‘Voor wijsheid heb je geen diploma’s nodig, maar je moet soms wel je gedachten poetsen.’ 

De weg naar morgenochtend
Verschenen bij: Querido
ISBN: 9789045130064
71 pagina’s
Prijs: €18.99
Verschenen: 2024