Samen lezen, samen filosoferen

Een filosofische hervertelling van het twaalfde-eeuwse soefi-gedicht ‘De samenspraak van de vogels’ van Farid ad-Din Attār

Diepzinnige gesprekken voeren met kinderen, dat is het uitgangspunt van schrijvers Sabine Wassenberg en Kamel Essabane met hun kleurrijke boek De vlucht van de vogels. De vakantie is een mooie gelegenheid om het samen te lezen, voor kinderen vanaf ongeveer negen jaar. Het is een meanderend verhaal, afgewisseld met filosofische vragen zoals: ‘Kun je tegelijk moedig en bang zijn?’ of ‘Kun je liefde voelen voor iedereen?’

Dit sprookjesachtige verhaal is geïnspireerd door het twaalfde-eeuwse soefi-gedicht De samenspraak van de vogels van Farid ad-Din Attār. Op een dag komen alle vogels van de wereld bij elkaar om op zoek te gaan naar datgene wat hen verbindt. Ze geven het de naam Simoerg en verwachten een wijze, koninklijke vogel te vinden. Hun reis voert door zeven valleien, met namen als ‘De vallei van het zoeken’ en ‘De vallei van de uitwissing’. Het zijn geen alledaagse namen, maar de schrijvers ontvouwen elke vallei op beeldende wijze: de hoofdpersonages Mus en Quetzal beleven er steeds een nieuw avontuur. Mus is een wat onzekere, alledaagse vogel; Quetzal geldt als een van de mooiste. Hun vriendschap groeit in de loop van het verhaal, en als lezer kun je je gemakkelijk in hen verplaatsen.

De leidende vogel Hop is een lastiger karakter; dominant en betweterig, maar niet zonder diepte. In het begin roept hij charismatisch: ‘Het is een chaos! We zijn… richtingloos!’ Verderop in het boek is hij even vermoeid en onzeker als de andere vogels. Hij zucht, praat zachter en zegt: ‘Ik weet het niet meer’, maar ook: ‘Ook verwarring en verbijstering horen erbij. Het leven is soms onbegrijpelijk.’

De kakofonie van alle vogels samen: hoopgevend, luchthartig, protesterend, mopperend, klagend, is herkenbaar en nodigt vanzelf uit tot gesprek. Niet alle vogels vliegen elke vallei in en uit: sommige gaan niet mee, sommige vinden onderweg een betere plek, en sommige keren gedesillusioneerd terug naar huis.

Drie vragen
De titelpagina’s sluiten goed aan bij het spirituele karakter van het boek, met mozaïekachtige illustraties van Iris van der Veen en de naam van elke vallei in zowel het Nederlands als het Farsi (Perzisch). De lettertypes op deze pagina’s hebben een bijzondere vorm die niet-westers aandoet. Het verhaal zelf is speels en beschrijvend, in een gangbaar lettertype, en leest daardoor vlot. Elk hoofdstuk wordt afgesloten met drie open vragen om over na te denken en te bespreken, er zijn geen goede of foute antwoorden. Uiteraard kunnen die vragen worden overgeslagen en op een ander moment worden opgepakt, zeker als de lezer nieuwsgierig is naar het verdere verloop. In het nawoord vertelt schrijfster Sabine Wassenberg dat ze het manuscript in één keer voorlas aan haar dochter en haar vriendin (van acht en negen jaar), en dat ze aandachtig luisterden. De hoofdstukken zijn sprookjesachtig geïllustreerd met herkenbare vogels in warme, rijke kleuren.

De vlucht van de vogels is een bijzonder boek: spiritueel van aard, maar tegelijkertijd toegankelijk dankzij de sympathieke Mus en de bescheiden Quetzal. Omdat het soefisme verwant is aan de islam, past dit verhaal in deze tijd, in een wereld vol verschillende overtuigingen en achtergronden. Het gaat over universele vragen en waarden, zonder goed of kwaad. Je reist mee met de vogels, je blijft thuis, of je nestelt je in een mooie vallei. Je hoort erbij.