Skip to content
Licht. De bijzondere wonderen van bioluminiscentie

Diepzeedier zijn is linke soep

Hoe komt Rudolf the red-nosed reindeer aan zijn rode neus? Daar is wat over gespeculeerd tot zelfs dronkenschap, maar wie wel eens in het Natuurhistorisch Museum in Rotterdam komt zou op het antwoord kunnen stuiten. Het kan volgens wetenschappers een reactie zijn op bijzondere omstandigheden zoals die ook (met andere kleuren) bekend is van bepaalde diepzeevissen. Het verschijnsel heet bioluminiscentie: de productie van licht door levende wezens (dieren, schimmels of bacterieën).
Over bioluminiscentie is nu het kinderboek Licht verschenen van de Britse illustrator Jennifer N.R. Smith die ook de teksten verzorgde. De anekdote over reindeer Rudolf staat er niet in – misschien is de theorie daarover te weinig onderbouwd – maar diepzeevissen duiken in het boek regelmatig op.

Oxyluceferine
Dat Jennifer Smith allereerst tekenaar is valt aan de uitgave te zien want Licht is vooral een prachtig geïllustreerd boek. Veel pagina’s hebben de diepdonkere achtergrond van de diepzee, de aardbodem of de nacht, waarop Smith haar talent kan botvieren. Daardoor lijken haar lichttekeningen vol witte of lichtgekleurde stipjes en lijntjes des te meer te stralen. De teksten zijn erg kort gehouden. Er worden nogal wat wetenschappelijke begrippen gebruikt, maar die worden door de illustraties uitstekend verbeeld zodat het vocabulaire niet hoeft af te schrikken. Achterin het boek worden termen ook nog eens zeer helder verklaard. In die lijst staan niet alleen begrippen als exoskelet, fosforescentie en oxyluciferine, maar ook simpelere zaken als prooi, slijm en waterdruk.

Licht is een grootformaat, maar dun boek, dat heel wat wonderen van licht door levende wezens aanstipt en laat zien. Geen enkel dier of plant lijkt louter voor zijn of haar eigen lol licht uit te stralen. Het gaat altijd om in de evolutie gegroeide functies. Soms is het licht een camouflage, soms dient het om een prooi te lokken of juist een partner te versieren, soms is het een communicatie- of een verdedigingsmiddel. Aan elk van die functies wijdt Smith een of twee pagina’s.

Kaartlezen
Wij mensen krijgen het vaak niet te zien. Dat is niet verwonderlijk omdat we in onze nachten veel milieuvervuiling hebben door verlichting van straten, huizen en auto’s. Een uitzondering vormen de alom bekende vuurvliegjes. Daarover bevat het boek verrassende weetjes. Zo gebruikten soldaten in de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog in het nachtelijke donker vuurvliegjes om hun kaarten te kunnen lezen. Japanners deden hetzelfde in de Tweede Wereldoorlog.
Nog bijzonderder is de beschrijving van lichtgevende wonden op de slagvelden van de Amerikaanse burgeroorlog in 1862; wie zo’n lichtende wond had bleek een grotere kans op overleven te hebben. Pas in 2001 werd bewezen dat de oorzaak daarvan werd gevormd door een lichtgevende bacterie die zich in de wond nestelde en als bijwerking had dat ontstekingen werden afgeremd.

De grootste verscheidenheid aan functies van licht door dieren is te vinden in de diepzee.  ‘Diepzeedier zijn is linke soep’, schrijft Smith. Maar een dier als de Atolla-kwal heeft daar iets geweldigs op gevonden. Als hij wordt bedreigd geeft hij zoveel licht af dat zijn aanvallers als het ware in de schijnwerpers komen staan voor andere dieren waarvoor ze een prooi zijn.
Ook schimmels kunnen licht geven. Waarschijnlijk doen ze dat om insecten te lokken die ze nodig hebben om de sporen te laten verspreiden voor de bevruchting.

Licht is kortom een fraai kijk- en leesboek dat deuren opent naar een onvermoede vernuftige wereld.

Licht. De bijzondere wonderen van bioluminiscentie
Verschenen bij: Uitgeverij Lemniscaat
ISBN: 9789047715801
40 pagina’s
Prijs: €16.99
Vertaling door: Steven Blaas
Verschenen: 2024