Skip to content
Springlevend. Hoe klassieke boeken van betekenis veranderen

Beroemde boeken en hun geschiedenis

In februari 2012 werd in het Zweedse Solna prinses Estelle geboren, het eerste kleinkind van koning Carl XVI Gustav. De toenmalige premier liet namens de Zweedse regering een pakket van tweehonderd stuks kinderboeken bij de boreling afleveren: ‘prentenboeken, klassieke kinderboeken, sagen en anthologieën, geïllustreerde studieboeken en rijmpjes en muziek’. Nils Holgersson zat er bij, maar ook alles van Andersen en van Astrid Lindgren. De anekdote staat in Springlevend, samengesteld door Sakia de Both. Toen Estelle zeven was bezocht ze breeduit lachend al de Koninklijke Bibliotheek van Stockholm. De Both: ‘Misschien rolde ze er gewoon graag met de boekenwagentjes, maar dat doet er niet toe. Leesbevordering begint met plezier. Overal ter wereld’.
Of Zweden, net als Nederland, veel bezuinigt op cultuur, maakt de Both niet duidelijk, maar een kabinet dat zo uitpakt verdient navolging.

Springlevend. Hoe klassieke boeken van betekenis veranderen laat vooral zien hoe de verluchtiging van een boek in de loop van de decennia na de eerste publicatie niet zelden ver van de bedoelingen van het oorspronkelijke verhaal af kwamen staan. Bovendien moeten de illustraties niet simpel als plaatjes voor kinderen worden afgedaan. Het gaat vaak om prachtige kunstwerken, zoals De Both ook al aantoonde in De verbeelders. Nederlandse boekillustratie in de twintigste eeuw uit 2014. Deze keer gaat het over boeken uit de wereldliteratuur, preciezer gezegd: uit Europa en de VS. Merk op dat de ondertitel van Springlevend het heeft over ‘klassieke boeken’ en niet over ‘klassieke kinderboeken’. Lang niet alles wat besproken wordt was door de auteur louter voor vermaak van kinderen geschreven.

Disney
De Both bespreekt (met enkele bijdragen van vier anderen) twaalf boeken en hun Nachleben. Daaronder zijn er vijf uit de 19de eeuw (Pinokkio, De kleine zeemeermin, Max und Moritz, Heidi en Huckleberry Finn) en zeven uit de 20ste (met als meest recente De Moenins uit 1945). Ze hebben gemeen dat ze allemaal nog steeds verkrijgbaar zijn en gelezen worden, al komen ze nu soms tot ons met een teneur die de auteur niet bedoelde. Springlevend beschrijft hoe de boeken werden bedacht, hoe hun ontvangst destijds was, hoe dat in de loop van de decennia veranderde, wat de filmindustrie (vooral Walt Disney) ervan brouwde en hoe plekken uit de boeken nu toeristen trekken. Iedere tijd leest de boeken door een bril die geslepen is door het tijdsgewricht waarin de lezer is opgegroeid. Een bijzonder grote rol voor de beeldvorming is weggelegd voor de illustratoren van de boeken. De Both heeft haar boek zo uitbundig verluchtigd dat je het al bijna niet weg kunt leggen als je nog niet eens aan de tekst bent begonnen.

Metafoor
Wellicht het fraaiste voorbeeld van de ontwikkelingen in interpretatieve, maar ook in picturale zin is het hoofdstuk over Pinokkio. Auteur Collodi maakte in het begin, toen het verhaal nog als feuilleton in een tijdschrift verscheen, een gewetenloze kinderheld van zijn houten pop. Toen Pinokkio in het laatste deel werd opgehangen voelde Collodi zich door de talrijke protesten van lezers geroepen toch een vervolg te schrijven. Daarvoor voerde hij een fee (het meisje met het blauwe haar) ten tonele die de held weer leven in moest blazen (Collodi, die in werkelijkheid Lorenzini heette, nam trouwens toen pas zijn pseudoniem aan). Pinokkio was in die tijd een metafoor voor de het warrige samenraapsel van stadsstaatjes dat Italië toen was. Politieke satire, zo werd het boek gezien. Satire is Pinokkio gebleven tot in onze tijd (denk aan cartoons van Trump met een Pinokkioneus). De Disneyfilms trokken zich daar weer weinig van aan. De pop is niet meer niet meer een houten figuurtje, maar een jongetje met een gevederde hoed en Tiroler outfit. Collodi’s intenties werden er geheel uit weggefilterd. Met opzet, want toen de rolprent in de VS uitkwam was in Italië het fascisme aan de macht. Daar wilde Disney verre van blijven. Disney heeft meer verdraaiingen op het geweten: Bambi en de Zeemeerminhebben nauwelijks nog iets met de ideeën van hun geestelijke vaders van doen. Bambi was door de schrijver zelfs niet eens als kinderboek bedoeld.

‘Italiaanse Bruna’
Er zijn meer boeken die in de loop der tijd hun aanvankelijk inhoud hebben verloren: van alle griezeligheid die Max und Moritz in 1865 kenmerkte is bijvoorbeeld niets meer terug te vinden in de tamme jongetjes van de aan hen gewijde attractie in De Efteling. Wie denkt nu bij Bambi uit 1923 nog aan het antisemitisme waaronder zijn bedenker Felix Salten te lijden had? Wie realiseert zich nog dat Huckleberry Finn (1884) ontstond tijdens de Amerikaanse Burgeroorlog? Wie beseft dat Ferdinand alles te maken had met het Spanje van de Burgeroorlog daar?
Maar Springlevend laat niet alleen zien hoe het de boeken in de geschiedenis verging en hoe ze alsmaar werden gekneed en herkneed. Er valt zoveel meer te genieten aan dit prachtige overzicht. Wat mooi om nu met foto’s geïllustreerd te zien dat Beatrix Potter als decor voor veel van de tekeningen in Peter Rabbit (1902) haar eigen huis Hill Top gebruikt heeft. En met een overvloed aan illustraties laat Springlevend zien hoe Pinokkio een steeds andere gedaante kreeg tot de bijna kubistische figuur die Attilio Cassinelli (‘de Italiaanse Dick Bruna’) in 1981 tekende en die staat afgebeeld op het omslag van Springlevend.

Springlevend is zo’n kleurrijk en prikkelend document dat je de besproken boeken het liefst nog eens allemaal zou willen herlezen. Niet alleen de regering van Zweden werkte aan leesbevordering met het cadeau voor prinses Estelle, Saskia de Bodt en de haren doen dat evenzeer.

 

Adri Altink

Adri Altink heeft belangstelling voor kunst, (cultuur)geschiedenis, taal (Opperlands) en literatuur. Hij leest zowel non-fictie als romans. Boeken die een blijvende indruk op hem maakten zijn Bloedlanden van Timothy Snyder, Congo van David van Reybrouck, In de ban van de tegenstander van Hans Keilson en Doodgewone mannen van Christopher Browning. Fictie-auteurs die hij graag leest zijn Georges Perec, Annie Ernaux, Hervé Le Tellier, Édouard Louis, Bohumil Hrabal en Anjet Daanje. Op Jong Literair Nederland bespreekt hij non-fictie voor kinderen. Adri Altink schrijft ook voor Literair Nederland.

Springlevend. Hoe klassieke boeken van betekenis veranderen
Verschenen bij: Uitgeverij Hoogland & Van Klaveren
ISBN: 9789089674203
208 pagina’s
Prijs: €29.90
Verschenen: 2023